Za nami pierwszy dzień wizyty studyjnej na Maderze! Arteterapia jako narzędzie wspierania integracji społecznej, wyrażania emocji i aktywizacji osób dorosłych o mniejszych szansach.
3 listopada 2026 r. rozpoczęliśmy trzydniową wizytę studyjną w Funchal na portugalskiej Maderze, realizowaną w ramach zadania nr 5 „Współpraca z partnerami z UE” w projekcie „Adaptacja budynku mieszkalnego w celu utworzenia środowiskowego domu samopomocy poprzez przebudowę, rozbudowę oraz nadbudowę w m. Rzadka Wola Parcele 31, gm. Brześć Kujawski”.
Gospodarzem naszej wizyty jest ARTE.M cultural association – portugalskie stowarzyszenie kulturalne, które prowadzi działania związane z edukacją artystyczną, rozwijaniem kreatywności, popularyzacją lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz angażowaniem mieszkańców w różnorodne inicjatywy twórcze.
Pierwszy dzień programu edukacyjnego poświęciliśmy zagadnieniu szczególnie istotnemu z perspektywy przyszłego funkcjonowania środowiskowego domu samopomocy: wykorzystaniu arteterapii i działań twórczych w pracy z dorosłymi osobami z niepełnosprawnościami, doświadczeniem trudności psychicznych, ograniczeniami w komunikacji oraz osobami zagrożonymi wykluczeniem społecznym.
Był to dzień intensywnej nauki, praktycznych warsztatów, eksperymentowania z różnymi technikami artystycznymi oraz poszukiwania rozwiązań, które będzie można wykorzystać w codziennej pracy terapeutycznej, opiekuńczej i aktywizującej.
Dzień rozpoczęliśmy od wprowadzenia do arteterapii oraz omówienia jej zastosowania w placówkach wsparcia dziennego. Szczególną uwagę poświęciliśmy różnicom pomiędzy tradycyjnymi zajęciami plastycznymi a działaniami arteterapeutycznymi, w których najważniejszy nie jest estetyczny efekt końcowy, ale sam proces tworzenia, możliwość wyrażenia emocji, doświadczenie sprawczości oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa.
Analizowaliśmy, w jaki sposób praca z kolorem, formą, symbolem i materiałem może wspierać osoby mające trudności z werbalnym wyrażaniem emocji, nawiązywaniem kontaktów społecznych czy radzeniem sobie z napięciem.
Dużo uwagi poświęciliśmy zasadom bezpiecznego prowadzenia zajęć: dobrowolności uczestnictwa, poszanowaniu indywidualnego tempa pracy, rezygnacji z oceniania efektów twórczości, dostosowywaniu materiałów do możliwości uczestników oraz ograniczaniu nadmiaru bodźców sensorycznych.
Ważnym elementem rozmów było również rozróżnienie pomiędzy działaniami arteterapeutycznymi wspierającymi codzienne funkcjonowanie a specjalistyczną pomocą psychologiczną i psychiatryczną, której działania twórcze nie mogą zastępować.
Pierwszy warsztat praktyczny poświęciliśmy malarstwu intuicyjnemu, czyli technice tworzenia bez wcześniej ustalonego wzoru, planu czy oczekiwania określonego rezultatu.
Przekonaliśmy się, że czasami najprostsze działania – wybór koloru, namalowanie linii, plamy czy abstrakcyjnego kształtu – mogą stać się punktem wyjścia do rozmowy o emocjach, samopoczuciu i osobistych doświadczeniach.
Poznaliśmy między innymi trzy ćwiczenia, które można dostosować do potrzeb przyszłych uczestników ŚDS:
„Pogoda w środku” – przedstawianie aktualnego nastroju za pomocą metafor pogodowych, takich jak słońce, deszcz, mgła czy burza. Ćwiczenie pozwala mówić o emocjach w sposób pośredni, bez konieczności ujawniania osobistych doświadczeń.
„Dwie kartki” – tworzenie dwóch obrazów symbolizujących napięcie i spokój, a następnie zastanawianie się, jakie działania, sytuacje lub osoby pomagają odzyskać równowagę emocjonalną.
„Linia muzyki” – spontaniczne malowanie w rytm spokojnej muzyki, pozwalające połączyć ruch, koncentrację, doznania słuchowe i ekspresję plastyczną.
Szczególnie istotna była nauka prowadzenia rozmów o powstałych pracach bez ich oceniania i nadinterpretowania. To autor decyduje, co oznacza jego obraz i czy chce podzielić się jego znaczeniem z pozostałymi uczestnikami.
Kolejny blok warsztatowy poświęciliśmy wykorzystaniu kolażu jako narzędzia wspierającego samoocenę, rozpoznawanie własnych możliwości oraz wzmacnianie pozytywnego obrazu siebie.
Rozmawialiśmy o tym, że osoby korzystające ze wsparcia instytucjonalnego często koncentrują się na swoich ograniczeniach, trudnościach i deficytach. Tymczasem jednym z ważnych celów pracy terapeutycznej powinno być pomaganie im w dostrzeganiu własnych umiejętności, zainteresowań, zasobów i osiągnięć.
Poznaliśmy propozycje ćwiczeń wykorzystujących wycinki z gazet, fotografie, słowa, symbole i różnorodne materiały:
„Co lubię, co umiem, co mi pomaga” – tworzenie osobistej kompozycji pokazującej zainteresowania, umiejętności i źródła codziennego wsparcia.
„Walizka na trudny dzień” – przygotowywanie symbolicznej walizki zawierającej obrazy osób, miejsc, czynności i przedmiotów, które pomagają radzić sobie z trudniejszymi emocjonalnie sytuacjami.
„Drzewo mocnych stron” – przedstawianie własnych zasobów w formie drzewa, którego korzenie oznaczają źródła wsparcia, gałęzie symbolizują umiejętności, a liście – marzenia i plany.
Zastanawialiśmy się również, jak prowadzić podobne działania z osobami, które mają trudności z samodzielnym wskazaniem swoich pozytywnych cech, potrzebują dodatkowej zachęty lub wsparcia w podejmowaniu decyzji.
Popołudniowa część programu została poświęcona metodom łączącym aktywność plastyczną ze stymulacją sensoryczną.
Poznawaliśmy możliwości wykorzystywania materiałów o różnych właściwościach i fakturach – między innymi gliny, masy plastycznej, tkanin, włóczki, papieru, piasku oraz materiałów naturalnych, takich jak kamienie, muszle czy liście.
Analizowaliśmy, w jaki sposób dotyk, ugniatanie, formowanie, zestawianie materiałów i tworzenie prostych kompozycji przestrzennych mogą wspierać koncentrację uwagi, sprawność manualną, regulację napięcia oraz aktywizację osób mających trudności poznawcze i emocjonalne.
Jednym z omawianych przykładów było ćwiczenie „Pudełko faktur”, polegające na tworzeniu kolekcji różnorodnych materiałów, rozpoznawaniu ich właściwości dotykowych, nazywaniu odczuć i łączeniu poszczególnych elementów w indywidualne kompozycje.
Ważnym zagadnieniem było dostosowywanie aktywności do indywidualnych potrzeb sensorycznych. Nie wszystkie osoby dobrze tolerują kontakt z mokrymi, lepkimi czy brudzącymi materiałami. Dlatego uczyliśmy się, jak zapewniać uczestnikom możliwość wyboru, proponować alternatywne rozwiązania, ograniczać nadmierną stymulację i tworzyć bezpieczne warunki pracy.
Ostatni blok pierwszego dnia poświęciliśmy przekładaniu poznanych metod na konkretne rozwiązania możliwe do wykorzystania w przyszłym środowiskowym domu samopomocy.
Pracowaliśmy nad koncepcjami zajęć arteterapeutycznych dostosowanych do potrzeb dorosłych osób z niepełnosprawnościami, trudnościami psychicznymi, ograniczoną samodzielnością i zróżnicowanymi możliwościami poznawczymi.
Wśród opracowywanych propozycji znalazły się:
„Kolor na dzień dobry” – krótkie zajęcia wykorzystujące kolor jako sposób komunikowania aktualnego samopoczucia.
„Mapa moich mocnych stron” – warsztat wzmacniający poczucie własnej wartości i pomagający rozpoznawać osobiste zasoby.
„Pogoda moich emocji” – ćwiczenia uczące rozpoznawania i nazywania emocji poprzez symbole i metafory.
„Pudełko faktur” – aktywność sensoryczna łącząca poznawanie materiałów z twórczością przestrzenną.
„Spokojne malowanie przy muzyce” – zajęcia umożliwiające wyciszenie, koncentrację i swobodną ekspresję.
Szczególnie istotne było uwzględnienie nie tylko celów terapeutycznych i edukacyjnych, ale również kwestii organizacyjnych: doboru bezpiecznych materiałów, przebiegu zajęć krok po kroku, możliwych trudności, zasad komunikacji oraz sposobów dostosowywania aktywności do indywidualnych możliwości uczestników.
Pierwszy dzień wizyty studyjnej pokazał nam, że arteterapia może być niezwykle wartościowym narzędziem wspierającym integrację społeczną, rozwijanie samodzielności, komunikację i aktywizację osób dorosłych o mniejszych szansach.
Najważniejszym wnioskiem z dzisiejszych działań jest przekonanie, że twórczość nie powinna być przywilejem osób uzdolnionych artystycznie. Każdy człowiek, niezależnie od swoich ograniczeń, sprawności czy dotychczasowych doświadczeń, powinien mieć możliwość wyrażania siebie, podejmowania własnych decyzji i doświadczania satysfakcji z tworzenia.
Właśnie takie podejście chcemy wykorzystać podczas przygotowywania rozwiązań dla przyszłego środowiskowego domu samopomocy w Rzadkiej Woli – miejsca, które będzie nie tylko zapewniało codzienne wsparcie, ale również tworzyło przestrzeń do rozwijania zainteresowań, odkrywania potencjału, budowania relacji i wzmacniania poczucia własnej wartości.
Przed nami kolejne dwa dni wizyty studyjnej, podczas których skupimy się na arteterapii w budowaniu relacji i integracji grupowej, komunikacji poprzez obrazy, współpracy z lokalną społecznością oraz praktycznym wdrażaniu poznanych metod do codziennej działalności placówek wsparcia dziennego.
Dziękujemy ARTE.M cultural association za pierwszy dzień wspólnej nauki, wymiany doświadczeń i twórczych inspiracji!
Nazwa projektu: „Współpraca z partnerami z UE” w projekcie „Adaptacja budynku mieszkalnego w celu utworzenia środowiskowego domu samopomocy poprzez przebudowę, rozbudowę oraz nadbudowę w m. Rzadka Wola Parcele 31, gm. Brześć Kujawski.”
Źródło finansowania: Projekt współfinansowany w ramach programu „Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza na lata 2021–2027”.
